Lelijk Franeker

Net als in veel andere steden werden  na de oorlog ook in Franeker oude panden gesloopt om plaats te maken voor moderne nieuwbouw. Ook was er bij het plegen van onderhoud weinig respect voor de uitstraling van een gebouw.  

Voorbeelden van bouwactiviteiten die het aanzien van Franeker hebben geschaad:

Ver buiten Franeker valt de watertoren op. Deze is destijds gebouwd met mooie details in het metselwerk. Maar nu is de toren voorzien van een saaie pleisterlaag en hiermee verworden tot het fallussymbool van Franeker.

                                
 Watertoren met mooie details  Verprutst

Nader je de Binnenstad dan denk je dat er hijswerkzaamheden plaatsvinden, maar het zijn de scheve palen van van de "tent" op de Brede Plaats. Uit alle richtingen verstoort deze het beeld van de verticale lijnen van de straten. 

Aan de Voorstraat en de Sjaerdemastraat zijn t.b.v. de nieuwbouw van Ockingahiem beeldbepalende panden gesloopt, zowel aan de Voorstraat op nr. 72 als op de hoek Noord- Sjaardemastraat.

                                                                          
                                                                                
Voorstraat 72 was een beeldbepalend pand.
Voorstraat 72 nu: Ingang naar Ockingahiem.

 

 
  
 
   
Sjaardemastraat / hoek Noord voorheen. 
 
Sjaardemastr. hoek Noord (Ockingahiem)  nu. 

Verdere voorbeelden:

- Aan de Heerengracht werd het pand van de beroemde professor van Swinden en een naast-liggend pand gesloopt., Hierdoor ontstond een gat in de gevelwand en kreeg een winkel aan de Dijkstraat daarmee een parkeerplaats en er naast werden garageboxen gebouwd met stalen kanteldeuren. Verderop werden ook voorgevels van woningen gesloopt en voorzien van kanteldeuren.

 




                                                                              
Heerengracht, pand van Swinderen. 
Meegegaan in de vaart der volkeren 
 

- Het rijksmonument Logement De Prins dat op de hoek van de Vijverstraat/Academiestraat stond, is samen met andere panden afgebroken. Daarvoor in de plaats kwam grootschalige nieuwbouw. Deze nieuwbouw heeft ondertussen weer plaats moeten maken voor nogmaals grootschalige nieuwbouw. Wel is hier een positief punt te noemen: het Klooster is nu weer zichtbaar en daarbij zijn ook de gevelstenen van Academie en Westerpoort op een mooie manier weer aangebracht.    

- Aan het Noord werd een nieuw postkantoor gebouwd waarvoor een aantal panden werden gesloopt .  

- Een beeldbepalende kerk aan de Voorstraat op nr. 71 werd door de GGZ aangekocht en gesloopt ten behoeve van nieuwbouw. 

Maar er kwam een kentering. De Stichting Franeker Stadsschoon werd in 1971 opgericht om oude panden aan te kopen en te restaureren. Zo ontstond de bizarre situatie dat de oostzijde van de Godsacker bestaat uit prachtig gerestaureerde panden en dat aan de westzijde soortgelijke panden en een mooie kerk zijn gesloopt en vervangen door troosteloze nieuwbouw. 


                                                                            
Oude RK Kerk Godsacker Oude pastorie RK Kerk Godsacker

In 1979 volgde de aanwijzing tot Beschermd Stadsgezicht en in 1981 werd een nieuw bestemmingsplan vastgesteld waarbij alle panden een waardering kregen zoals b.v. Beeld-bepalend of Beeldverstorend.
Maar het duurde nog lang voordat het besef tussen de oren zat dat Franeker zuinig moet zijn op zijn mooie binnenstad. Slopen en nieuwbouw is op korte termijn goedkoper, maar restaureren heeft een grote meerwaarde. 

In 1989 werd onze vereniging opgericht om verdergaande sloop  en nieuwbouw in de stad te voorkomen. Dit lukte voor het Weeshuis aan de Voorstraat, voor nieuwbouw aan het Sjûkelân en voor het plan voor een nieuw stadskantoor in de Martenatuin, of als alternatief een luchtbrug naar de Korenbeurs. 





                                                                                      
Nieuwbouw Martenatuin Uitbreiding stadhuis met de Korenbeurs via een luchtbrug.

Maar niet alle plannen konden worden tegengehouden: 

- Op de plaats van de Eerste Aanleg verscheen een massaal gebouw dat de toegangsweg naar de Binnenstad visueel blokkeert;  

- Nieuwbouw van Theresia: de prachtige Martenatuin met aan de ene kant de mooie gevel van het Martenahuis is aan de andere kant dichtgeslagen met de massieve gevel van Theresia. En de Martenatuin was al twee keer beroofd van een flink stuk grond. De eerste keer ten behoeve van de  bouw van een telefooncentrale en ook bij de verkoop door de gemeente van het pand Voorstraat 39 naast het Martenahuis.




                                                                          
De Martenatuin 'dichtgeslagen'.
De mooie Martenatuin

- In deze omgeving zijn ook beeldbepalende panden gesloopt op het "Eilandje" en aan de Waagstraat om er een nieuw flatgebouw te bouwen.  

- Een beeldbepalend afgebrand pand (Noord 55) werd niet herbouwd; er is nu een gat in de gevelwand ontstaan waar een particuliere parkeerplaats is aangelegd. 

                                                                                                       Een mooie gietijzeren boogbrug aan de Godsacker werd vervangen door een platte brug van tropisch hardhout. De oude brug dateerde uit de tijd dat de Franeker scheepswerven overschakelden van houten op ijzeren spanten.       

- Een door de bevolking aangeboden monument voor Eise Eisinga werd gesloopt bij de herinrichting van het centrum, hetzelfde gebeurde met de door G.J. Adema ontworpen muziekkoepel. Bij de inventarisatie van 1990 werd het monument nog van cultuurhistorisch belang genoemd. G.J. Adema is bekend van het beeld Us Mem in Leeuwarden



 Dit stond te veel in de weg. Let ook op het sierhek op het hoekpand van de Doelen; helaas ook verdwenen. 

- De Botanische tuin van de Academie is niet meer te herkennen en is nu een hondenuitlaat-plaats. In veel Universiteitssteden is de tuin beter bewaard en heeft een passende publieke functie.

                                                                        Balkons zijn verdwenen (pand Zeemans aan de Voorstraat) andersom hing men aan het historische voormalige weeshuis een stalen balkon dat het uitzicht op de gevelsteen belemmert. 

                                                                                   Een prachtig smeedijzeren hek bij de school de Kleijenburg is op een respectloze manier vervangen door een simpel bouwmarkthekje. De hardstenen blokken waar het oude hek op stond zijn niet weer gebruikt. De Kleijenburgschool is geen monument, en dus niet beschermd! Het oude smeedijzeren hek, dat door een smid zorgvuldig en met veel vakmanschap was gemaakt kon daarom zomaar verdwijnen.

- Drie panden aan de Eise Eisingastraat rechts van het planetarium, zijn afgebroken en er kwam het pand van de voormalige Rabobank. Dit doet ernstig afbreuk aan de historische gevelwand.  



                                                                         



Hoek Vijverstraat / Harlingerweg. Een gebouw met veel ramen werd afgebroken en vervangen door nieuwbouw uit de jaren zeventig. Een accent was een tegelwand in een beige kleur.
Wat wel mooi is dat in de tegelwand een reliëf is aangebracht met de tekening van de voormalige Westerpoort, die op de plaats lag van de huidige betonbrug. Het pand wordt tegenwoordig gebruikt door een organisatie voor kinderdagverblijven en nu is de tegelwand overgeschilderd in bonte kleuren. Je zou dit pand nu "Villa Kakelbont" kunnen noemen.

                                                                                       


Het mag duidelijk zijn dat onze vereniging nog veel heeft te doen om onze mooie stad te behouden voor ondoordachte ingrepen.
Het belangrijkste is het beïnvloeden van de gemeente om over te gaan tot het vaststellen van een gemeentelijk Monumentenbeleid. 

Franeker wenste tot dusver geen gemeentelijke monumenten aan de wijzen en daardoor zijn veel jongere monumenten vogelvrij. Waardevolle panden die geen Rijksmonument zijn geworden, zijn niet beschermd. De gemeente heeft, als ze dat al zou willen, door het gebrek aan juridische bescherming onvoldoende mogelijkheden om in te grijpen.

Maar er komt een kentering. Voor het bestemmingsplan 2016 Is een inventarisatie gemaakt van de de waardevolle panden in de Binnenstad. In een later stadium kan hieruit een aanwijzing tot Gemeentelijk Monument volgen.

 U kunt daaraan bijdragen door lid te worden van onze vereniging. 

Want er gaat nog steeds veel mis, zie de verbouwing van Eise Eisingastraat 1 tot entree van het Planetarium. In plaats van terug te keren naar de prachtige winkelpui van voor de oorlog is een moderne pui geplaatst. En dat op een historische plek met veel rijksmonumenten.
Gelukkig is onlangs het besef doorgedrongen dat Franeker met zijn Universiteitsverleden en zijn historische Binnenstad goud in handen heeft.

 Terug naar boven.